Khi cây cà phê xuất hiện những vết nâu đen trên lá, cành bị khô từ đầu ngọn hoặc quả có những đốm lõm màu sẫm, nhiều nhà vườn thường cho rằng cây bị thiếu dinh dưỡng hoặc khô cành sinh lý.

Tuy nhiên, đây cũng có thể là biểu hiện của bệnh thán thư trên cây cà phê.

Thán thư là nhóm bệnh liên quan đến các loài nấm thuộc chi Colletotrichum. Nấm có thể được ghi nhận trên lá, chồi, cành và quả cà phê. Triệu chứng trên quả thường là các vết nâu đen, tròn hoặc bầu dục, hơi lõm; trên lá và cành có thể xuất hiện vết hoại tử, làm mô khô và cành chết dần.

Bệnh thường phát triển mạnh khi độ ẩm cao, mưa kéo dài, tán cây rậm và cây đang suy yếu. Nếu không được quản lý kịp thời, thán thư có thể làm rụng lá, khô cành mang quả, hư quả và ảnh hưởng đến năng suất.

Bệnh thán thư trên cây cà phê là gì?

Thán thư là tên gọi chung của nhóm triệu chứng do một số loài nấm Colletotrichum gây ra.

Trên cây cà phê, nấm có thể gây hại ở nhiều bộ phận:

• Lá.
• Chồi non.
• Cành.
• Hoa.
• Quả non.
• Quả đang phát triển.
• Quả gần chín.

Các nghiên cứu cho thấy có nhiều loài Colletotrichum liên quan đến triệu chứng thán thư trên cây cà phê, vì vậy không nên mặc định mọi trường hợp đều do một loài duy nhất.

Một số dạng bệnh trên quả cà phê ở châu Phi, thường gọi là coffee berry disease, có tác nhân và phạm vi phân bố riêng. CABI ghi nhận bệnh quả cà phê nghiêm trọng do Colletotrichum kahawae vẫn chủ yếu giới hạn tại châu Phi. Vì vậy, khi viết hoặc tư vấn cho vùng cà phê Việt Nam, không nên đồng nhất mọi triệu chứng thán thư với coffee berry disease.

Dấu hiệu bệnh thán thư trên cây cà phê

1. Vết bệnh trên lá

Trên lá, bệnh có thể bắt đầu bằng:

• Chấm vàng hoặc nâu nhỏ.
• Đốm nâu sẫm.
• Vết bệnh có hình tròn hoặc không đều.
• Phần giữa vết bệnh chuyển xám hoặc đen.
• Mô lá khô và dễ rách.

Khi bệnh phát triển, các vết nhỏ có thể liên kết thành vùng cháy lớn, làm giảm diện tích quang hợp.

2. Lá vàng và rụng sớm

Lá bị bệnh nặng thường:

• Mất màu xanh.
• Vàng quanh vết bệnh.
• Khô mép.
• Rụng trước thời điểm tự nhiên.

Nếu cây đang nuôi trái, việc mất lá sẽ làm giảm khả năng cung cấp chất hữu cơ cho quả.

3. Chồi non bị khô

Thán thư có thể gây tổn thương phần chồi non.

Biểu hiện gồm:

• Đọt ngừng phát triển.
• Lá non héo.
• Phần ngọn chuyển nâu.
• Chồi khô ngược vào trong.

Triệu chứng này dễ nhầm với thiếu Canxi, Bo hoặc khô hạn.

4. Cành xuất hiện vết nâu đen

Trên cành, bệnh có thể hình thành:

• Vết nâu sẫm.
• Vết đen kéo dài.
• Mô bệnh hơi lõm.
• Phần vỏ khô và nứt.
• Cành phía ngoài vết bệnh héo dần.

Khi vết bệnh phát triển quanh cành, quá trình vận chuyển nước và dinh dưỡng bị cản trở, làm cành chết.

5. Quả xuất hiện đốm nâu đen

Trên quả non hoặc quả đang phát triển, dấu hiệu thường gặp là:

• Đốm nhỏ màu nâu sẫm.
• Vết tròn hoặc bầu dục.
• Phần mô bị bệnh hơi lõm.
• Vết bệnh lan rộng theo thời gian.
• Quả có thể khô, rụng hoặc phát triển không bình thường.

Plantwise mô tả triệu chứng điển hình trên quả xanh là những vết nâu đen, tròn đến bầu dục và lõm rõ; trên quả đang chín, vết bệnh cũng có màu nâu đen và hơi lõm.

6. Quả bị khô hoặc rụng

Khi bệnh nặng:

• Quả non rụng.
• Quả bị khô trên cành.
• Quả chín không đồng đều.
• Chất lượng quả và nhân giảm.

Các bệnh thán thư trên quả nói chung có thể làm quả rụng và giảm giá trị thương phẩm.

Bệnh thán thư ảnh hưởng thế nào đến vườn cà phê?

Giảm diện tích lá

Các vết hoại tử làm giảm phần lá xanh, khiến khả năng quang hợp suy giảm.

Làm khô cành mang quả

Nếu bệnh xuất hiện trên cành, phần phía ngoài vết bệnh có thể héo và khô. Cây mất cành mang quả hiện tại và giảm số cành hữu hiệu cho vụ sau.

Làm rụng quả

Quả non bị bệnh thường khó tiếp tục phát triển và có thể rụng sớm.

Làm giảm chất lượng hạt

Quả bị bệnh có thể:

• Nhỏ.
• Khô.
• Chín không đồng đều.
• Tích lũy chất khô kém.

Làm cây suy yếu kéo dài

Khi cây vừa mất lá, vừa mất cành và quả, cây sẽ tiêu tốn nhiều dinh dưỡng để phục hồi sau thu hoạch.

Điều kiện khiến thán thư phát triển mạnh

1. Mưa kéo dài và độ ẩm cao

Nấm thuộc nhóm Colletotrichum thường phát triển thuận lợi trong điều kiện ẩm.

Nguy cơ bệnh tăng khi:

• Mưa nhiều ngày.
• Lá và cành lâu khô.
• Sương đêm kéo dài.
• Vườn thiếu nắng.

2. Tán cây quá rậm

Tán rậm làm:

• Không khí lưu thông kém.
• Độ ẩm trong tán cao.
• Bề mặt lá và cành lâu khô.
• Khó phát hiện ổ bệnh ban đầu.

3. Cây suy yếu

Cây đang bị stress thường dễ biểu hiện bệnh nặng hơn.

Các yếu tố làm cây suy yếu gồm:

• Mang quá nhiều quả.
• Thiếu Kali.
• Thiếu Canxi.
• Thiếu Magie.
• Bộ rễ bị thối.
• Tuyến trùng gây hại.
• Đất nghèo hữu cơ.
• Hạn hoặc úng kéo dài.

4. Cành và quả bị tổn thương

Những vết thương do:

• Thu hoạch.
• Gió mạnh.
• Côn trùng.
• Cành cọ xát.
• Cắt tỉa không đúng kỹ thuật.

có thể làm mô cây dễ bị tác nhân gây bệnh xâm nhập.

5. Nguồn bệnh còn tồn tại trong vườn

Cành bệnh, quả bệnh hoặc mô thực vật nhiễm bệnh không được xử lý có thể góp phần duy trì nguồn nấm.

6. Bón Đạm quá cao

Thừa Đạm có thể làm:

• Mô non mềm.
• Tán lá quá rậm.
• Cây mất cân đối với Kali và Canxi.
• Độ ẩm trong tán tăng.

Phân biệt thán thư với nấm hồng

Tiêu chí	Thán thư	Nấm hồng
Dấu hiệu trên cành	Vết nâu đen, mô khô, có thể hơi lõm	Có lớp tơ trắng rồi chuyển hồng
Bộ phận gây hại	Lá, chồi, cành và quả	Chủ yếu trên cành
Dấu hiệu trên quả	Đốm nâu đen, thường hơi lõm	Ít biểu hiện trực tiếp trên quả
Vị trí phát sinh	Nhiều vị trí trên cây	Thường ở phần cành ẩm trong tán
Màu đặc trưng	Nâu sẫm hoặc đen	Trắng hồng đến hồng cam
Hậu quả	Cháy lá, khô cành, thối và rụng quả	Khô cành, rụng lá và quả phía ngoài vết bệnh

Phân biệt thán thư với khô cành sinh lý

Thán thư

• Có vết bệnh nâu đen.
• Mô bệnh thường khô hoặc hơi lõm.
• Có thể xuất hiện đồng thời trên lá, cành và quả.
• Bệnh thường tăng sau các giai đoạn mưa ẩm.

Khô cành sinh lý

• Thường không có vết bệnh đặc trưng.
• Cành suy yếu dần từ đầu ngọn.
• Có thể liên quan đến cây mang nhiều trái, thiếu Kali, thiếu nước hoặc bộ rễ yếu.
• Không có đốm bệnh trên quả hoặc lá theo kiểu thán thư.

Phân biệt thán thư với gỉ sắt

Thán thư

• Vết nâu đen.
• Có thể hơi lõm.
• Không có lớp bột cam.
• Có thể xuất hiện trên cành và quả.

Gỉ sắt

• Chủ yếu gây hại trên lá.
• Mặt dưới lá có lớp bột vàng cam.
• Lá vàng và rụng khi bệnh nặng.
• Không tạo vết lõm nâu đen trên quả giống thán thư.

Cách kiểm tra bệnh thán thư ngoài vườn

Bước 1: Quan sát toàn bộ cây

Tìm những dấu hiệu:

• Một số cành héo.
• Quả bị đốm đen.
• Lá cháy từng vùng.
• Đọt non bị khô.
• Quả non rụng bất thường.

Bước 2: Kiểm tra lá

Quan sát cả hai mặt lá và chú ý:

• Hình dạng vết bệnh.
• Màu sắc.
• Có quầng vàng hay không.
• Vết bệnh có lan rộng không.
• Có bột vàng cam của gỉ sắt hay không.

Bước 3: Kiểm tra cành

Tìm:

• Vết nâu đen.
• Mô khô.
• Vết lõm.
• Vị trí vỏ nứt.
• Hướng cành bị khô.

Bước 4: Kiểm tra quả

Chọn quả ở nhiều giai đoạn:

• Quả non.
• Quả đang lớn.
• Quả bắt đầu chín.

Quan sát xem vết bệnh có:

• Màu nâu đen.
• Hình tròn hoặc bầu dục.
• Lõm xuống.
• Làm quả khô hoặc rụng.

Bước 5: Kiểm tra điều kiện vườn

Đánh giá:

• Tán có quá rậm không?
• Vườn có ẩm kéo dài không?
• Cây có mang nhiều trái không?
• Bộ rễ có khỏe không?
• Có nhiều cành hoặc quả bệnh còn tồn tại không?

Bước 6: Xác định bằng chuyên môn khi cần

Triệu chứng thán thư có thể giống một số bệnh đốm lá, khô cành hoặc thối quả khác. Khi bệnh xuất hiện trên diện rộng hoặc xử lý nhiều lần không hiệu quả, nên lấy mẫu gửi cơ quan chuyên môn để xác định tác nhân.

Hướng quản lý bệnh thán thư trên cà phê

1. Phát hiện sớm

Nên kiểm tra vườn thường xuyên trong:

• Đầu mùa mưa.
• Các đợt mưa kéo dài.
• Giai đoạn quả non.
• Giai đoạn cây đang mang nhiều trái.

Phát hiện khi vết bệnh còn nhỏ sẽ dễ quản lý hơn khi bệnh đã lan rộng.

2. Cắt bỏ mô bệnh nặng

Cành đã:

• Khô hoàn toàn.
• Bị vết bệnh bao quanh.
• Rụng gần hết lá.
• Không còn khả năng phục hồi.

nên được cắt bỏ.

Khi cắt cần:

• Cắt vào phần mô còn khỏe.
• Không để sót đoạn bệnh.
• Dùng dụng cụ sạch.
• Vệ sinh dụng cụ giữa các cây.
• Đưa cành bệnh ra khỏi khu vực sản xuất.

3. Thu gom quả bệnh

Quả bị bệnh nặng hoặc khô trên cây nên được quản lý phù hợp để giảm nguồn nấm trong vườn.

4. Tỉa cành tạo tán

Tán thông thoáng giúp:

• Cây nhanh khô sau mưa.
• Ánh sáng đi vào phần trong tán.
• Giảm tiểu khí hậu ẩm.
• Tăng khả năng tiếp xúc của sản phẩm quản lý bệnh.

5. Quản lý cỏ và cây che bóng

Không nên để cỏ hoặc cây che bóng làm vườn quá tối, ẩm và thiếu thông thoáng.

Cần điều chỉnh ở mức hợp lý để vừa bảo vệ đất, vừa không tạo điều kiện cho bệnh phát triển.

6. Cân đối dinh dưỡng

Không tăng Đạm tùy ý khi cây bị rụng lá hoặc khô cành.

Cần cân đối:

• Đạm.
• Lân.
• Kali.
• Magie.
• Canxi.
• Bo.
• Chất hữu cơ.

Kali, Canxi và Magie góp phần duy trì mô cây, bộ lá và sức chống chịu.

7. Phục hồi bộ rễ

Nếu cây bị thán thư nặng kèm vàng lá hoặc suy kiệt, cần kiểm tra:

• Thối rễ.
• Tuyến trùng.
• Đất chai cứng.
• Úng nước.
• Thiếu hữu cơ.

Cây có bộ rễ yếu thường khó tái tạo lá và cành sau bệnh.

8. Quản lý nước và độ ẩm

Nên:

• Khơi thông rãnh thoát nước.
• Hạn chế lá và cành bị ướt kéo dài.
• Không để nước dồn về gốc.
• Tránh tưới làm ướt tán vào thời điểm bất lợi.

9. Sử dụng sản phẩm bảo vệ thực vật đúng cách

Khi bệnh có nguy cơ lan rộng, có thể cần sử dụng sản phẩm quản lý nấm bệnh phù hợp.

Nguyên tắc:

• Chọn sản phẩm được đăng ký hoặc được phép sử dụng.
• Đúng đối tượng bệnh.
• Đúng liều lượng.
• Đúng thời điểm.
• Phun phủ đúng bộ phận bị bệnh.
• Tuân thủ thời gian cách ly.
• Sử dụng bảo hộ lao động.
• Luân phiên nhóm hoạt chất theo hướng dẫn để hạn chế nguy cơ giảm hiệu lực.

Không tự ý tăng liều hoặc phối trộn nhiều sản phẩm khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Quy trình quản lý theo mức độ bệnh

Mức nhẹ

Biểu hiện:

• Một số đốm nhỏ trên lá hoặc quả.
• Chưa có hiện tượng rụng nhiều.
• Cành vẫn xanh khỏe.

Hướng quản lý:

• Đánh dấu cây bệnh.
• Tỉa tán thông thoáng.
• Loại bỏ mô bệnh rõ.
• Theo dõi sát sau các đợt mưa.
• Xử lý sớm theo hướng dẫn kỹ thuật nếu cần.

Mức trung bình

Biểu hiện:

• Nhiều vết bệnh trên lá hoặc quả.
• Một số cành bắt đầu khô.
• Quả non rụng.
• Tán cây suy yếu.

Hướng quản lý:

• Cắt bỏ cành bệnh.
• Thu gom quả bệnh.
• Quản lý nấm.
• Cân đối dinh dưỡng.
• Kiểm tra bộ rễ.

Mức nặng

Biểu hiện:

• Khô nhiều cành.
• Lá rụng mạnh.
• Quả bị bệnh trên diện rộng.
• Cây suy kiệt rõ.

Hướng quản lý:

• Giảm nguồn bệnh.
• Đánh giá khả năng phục hồi của cây.
• Cắt bỏ phần chết.
• Quản lý bệnh đồng bộ.
• Phục hồi đất, rễ và tán.
• Điều chỉnh tải quả nếu cây còn mang quá nhiều trái.

Những sai lầm phổ biến khi xử lý thán thư

Chỉ xử lý khi quả đã rụng nhiều

Khi bệnh đã lan rộng trên quả và cành, khả năng hạn chế thiệt hại sẽ thấp hơn.

Chỉ phun thuốc mà không tỉa cành

Tán vẫn rậm và ẩm sẽ tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh.

Không thu gom cành, quả bệnh

Nguồn bệnh tiếp tục tồn tại trong vườn và làm tăng nguy cơ tái phát.

Tăng Đạm để cây xanh nhanh

Thừa Đạm có thể làm mô cây mềm, tán rậm và mất cân đối dinh dưỡng.

Nhầm thán thư với nấm hồng

Nấm hồng có lớp màu trắng hồng trên cành, trong khi thán thư thường tạo vết nâu đen hoặc lõm.

Nhầm thán thư với thiếu dinh dưỡng

Thiếu dinh dưỡng thường biểu hiện theo quy luật trên lá và không tạo vết bệnh lõm trên quả.

Không kiểm tra bộ rễ

Nếu rễ yếu, cây khó phục hồi dù bệnh trên tán đã được kiểm soát.

Phun khi trời sắp mưa

Mưa ngay sau khi phun có thể làm giảm hiệu quả xử lý.

Cách phòng bệnh thán thư lâu dài

Tỉa cành định kỳ

Duy trì tán cân đối, không để cành giao nhau quá nhiều.

Vệ sinh vườn

Quản lý cành, quả và mô bệnh phù hợp để giảm nguồn nấm.

Bón phân cân đối

Không bón thừa Đạm, chú ý Kali, Canxi và Magie.

Cải thiện đất

Duy trì:

• Chất hữu cơ.
• Độ tơi xốp.
• Thoát nước.
• Hệ vi sinh vật có lợi.
• Bộ rễ khỏe.

Kiểm tra vườn sau mưa

Đặc biệt chú ý:

• Quả non.
• Chồi mới.
• Cành mang nhiều quả.
• Những cây từng bị bệnh.
• Khu vực thấp hoặc ẩm.

Hạn chế tổn thương cây

Thu hoạch, cắt tỉa và chăm sóc nhẹ nhàng để giảm vết thương trên cành và quả.

Quản lý tải quả

Không để cây mang lượng quả vượt quá khả năng của bộ rễ và tán lá.

Quy trình tiếp cận của EMI

Khi vườn cà phê xuất hiện triệu chứng nghi ngờ thán thư, EMI ưu tiên thực hiện theo trình tự:

1. Xác định bộ phận bị bệnh: lá, chồi, cành hay quả.
2. Quan sát hình dạng và màu sắc vết bệnh.
3. Phân biệt với gỉ sắt, nấm hồng và khô cành sinh lý.
4. Đánh giá mức độ lây lan.
5. Cắt bỏ mô bệnh nặng.
6. Vệ sinh vườn và tạo tán thông thoáng.
7. Quản lý độ ẩm.
8. Sử dụng biện pháp bảo vệ thực vật đúng thời điểm khi cần.
9. Phục hồi đất, rễ và dinh dưỡng.
10. Theo dõi cây sau xử lý.

Mục tiêu không chỉ là làm giảm vết bệnh hiện tại mà còn giúp cây tái tạo bộ lá, giữ được cành mang quả và hạn chế bệnh tái phát trong những đợt mưa tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Dấu hiệu đặc trưng của thán thư trên quả cà phê là gì?

Quả thường xuất hiện các vết nâu đen, tròn hoặc bầu dục, hơi lõm. Khi bệnh nặng, quả có thể khô hoặc rụng.

Thán thư có gây khô cành không?

Có. Nấm có thể gây tổn thương mô cành, làm cành phía ngoài vết bệnh héo và khô dần.

Thán thư và nấm hồng có giống nhau không?

Không. Nấm hồng tạo lớp tơ màu trắng rồi chuyển hồng trên cành. Thán thư thường tạo vết nâu đen, khô hoặc hơi lõm trên lá, cành và quả.

Thán thư có phải chỉ gây bệnh trên quả không?

Không. Các loài Colletotrichum liên quan đến cà phê có thể được ghi nhận trên lá, chồi, cành và quả.

Có nên cắt bỏ toàn bộ cành bị bệnh không?

Chỉ nên loại bỏ phần cành đã chết hoặc bệnh nặng. Không nên cắt quá mạnh khi cây đang suy yếu.

Vì sao bệnh thường nặng vào mùa mưa?

Mưa và độ ẩm cao khiến bề mặt lá, cành và quả lâu khô, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển và lây lan.

Thán thư có làm giảm năng suất không?

Có. Bệnh làm giảm diện tích lá, gây khô cành, rụng quả và làm quả phát triển kém.

Có nên tăng phân khi cây bị bệnh?

Không nên tăng phân tùy ý. Cần kiểm tra bộ rễ và cân đối lại dinh dưỡng theo khả năng hấp thu của cây.

Kết luận

Bệnh thán thư trên cây cà phê có thể gây hại đồng thời trên lá, chồi, cành và quả. Dấu hiệu thường gặp là các vết nâu đen, mô bị khô hoặc hơi lõm; trên quả bệnh có thể làm quả khô và rụng.

Muốn quản lý hiệu quả, người trồng cần phát hiện sớm, phân biệt đúng với gỉ sắt, nấm hồng và khô cành sinh lý. Việc xử lý cần kết hợp cắt bỏ mô bệnh, vệ sinh vườn, tạo tán thông thoáng, quản lý độ ẩm, cân đối dinh dưỡng và sử dụng sản phẩm bảo vệ thực vật đúng hướng dẫn khi cần.

Một cây có đất khỏe, bộ rễ khỏe và dinh dưỡng cân đối sẽ có khả năng phục hồi tốt hơn và giảm nguy cơ bệnh tái phát.

Bệnh thán thư trên cây cà phê có dấu hiệu gì?
Lá, cành hoặc quả xuất hiện vết nâu đen; mô bệnh có thể khô hoặc hơi lõm, cành héo và quả có thể rụng.

Bệnh thán thư có gây khô cành không?
Có. Vết bệnh trên cành có thể làm mô chết, cản trở vận chuyển nước và khiến phần cành phía ngoài khô dần.

Thán thư phát triển mạnh trong điều kiện nào?
Bệnh thường phát triển thuận lợi khi mưa kéo dài, độ ẩm cao, tán cây rậm và cây bị suy yếu.

Làm sao phân biệt thán thư với nấm hồng?
Thán thư tạo vết nâu đen hoặc lõm, còn nấm hồng tạo lớp tơ trắng rồi chuyển sang màu hồng trên cành.

Làm thế nào để hạn chế thán thư tái phát?
Cần tỉa cành, vệ sinh vườn, quản lý độ ẩm, bón phân cân đối, chăm sóc bộ rễ và kiểm tra cây thường xuyên trong mùa mưa.